Englanders mooie debuut

Englander schrijft niet veel, maar wat hij schrijft vind ik wel heel erg de moeite. Kort geleden las ik de mooie verhalenbundel Waar we het over hebben als we het over Anne Frank hebben, en een aantal jaren terug las ik met veel plezier The ministry of special cases. Nu heb ik dan zijn debuut Verlost van vleselijke verlangens gelezen, en ik heb mij weer prima geamuseerd. Een heel gevarieerde verhalenbundel, vol mooie zinnen, vol grappige situaties, en tegelijk vol van droefheid en troost. Allemaal verhalen ook met een intrigerend open eind, zodat ze nog lang blijven nazingen in je hoofd.

De verhalen gaan steeds over raadselachtige en soms pijnlijke aspecten van de Joodse identiteit. En die aspecten worden steeds op even intrigerende als originele wijze behandeld. Mooi en wrang komisch is bijvoorbeeld een verhaal waarin orthodoxe Joden alleen aan de holocaust kunnen ontkomen door droom en fantasie (bijvoorbeeld door te dromen dat water eigenlijk lekkere room is en daar dan van te genieten), en door zich voor te doen als circusacrobaten. Absurde maskerade, kun je zeggen, maar die maskerade - zo laat Englander mooi zien- is eigenlijk minder absurd dan de werkelijkheid waaraan de personages proberen te ontsnappen. En die maskerade en fantasie zijn eigenlijk het enige weermiddel tegen die zo naargeestige werkelijkheid. Een soortgelijk motief speelt ook in andere verhalen: bijvoorbeeld in het verhaal van een middelbare Joodse vrouw die haar schoonheid verloren heeft, maar zich weer even mooi waant als ze een prachtige pruik maakt voor zichzelf. Overigens wel van echt mensenhaar, en ten koste van haar kapperszaak. Of het verhaal van een fantast die door zijn waanbeelden zijn hele gezin van zich vervreemdt, en dan in die fantasie moet vluchten om niet te worden opgeslokt door zijn treurig lot. Of door een zakenman die in een visioen ineens meent te beseffen dat hij Joods is, en zijn hele familie meesleurt in dat visioen.

De verhalen boeien allemaal door hun inhoud en door hun onverwachte plotwendingen. Maar ook door de stijl. Zo beschrijft hij als volgt hoe enkele orthodoxe Joden, op de vlucht voor hun vervolgers, bidden: 'Met luide stem riepen ze de Heer aan. Toen ze klaar waren viel er een pauze, een moment van stilte. Het was alsof ze op een antwoord van God wachtten'. Die korte stilte, die pauze die als het ware het ZWIJGEN van God en de vergeefsheid van het gebed oproept.... Prachtig. En in een ander verhaal wordt als volgt de wanhopige kreet van een 'rebbetsen' (vrouw van een rabbijn) beschreven: 'Achter de handen van de rebbetsen klinkt een geluid, een merkwaardige drievoudige klank die is opgebouwd uit schreeuwen en snikken en gebeden tot God'. Weer die gebeden, nu gemengd met gesnik en geschreeuw. Mooi beeld. En mooi vind ik ook dat de jammerklacht 'klinkt achter de handen van de rebbetsen': door die formulering onderstreept Englander dat de jammerklacht zich a.h.w. losgemaakt heeft van de rebbetsen, en dat het verdriet de rebbetsen helemaal overweldigt.

Mooie bundel, dus. Ik heb nu alles van Englander gelezen, en zie uit naar zijn volgende boek.