De speling van het leven (Charlotte Mutsaers, Harnas van Hansaplast)

Harnas van Hansaplast vertelt het verhaal van een vrouw die vat probeert te krijgen op het leven van haar broer. Hij leefde als kluizenaar voordat hij de hand aan zichzelf sloeg. Haar zoektocht is ambigue, want enerzijds wil ze vat op zijn eenzaamheid krijgen en anderzijds wil ze van zijn dood leren hoe ze zelf moet leven. Omdat het contrast tussen de levenswandel van broer en zus enorm is verhaalt het boek over verschillende strategieën of methodes van de zus om antwoord op haar vraag te krijgen. Eerst probeert ze het leven van haar broer terug te vinden via zichzelf, namelijk hun gedeelde jeugd, dan via de materiële omgeving, namelijk het ouderlijk huis waarin zij hun jeugd hebben doorgebracht en hij tot zijn dood woonde, en ten slotte via zijn briefjes en kattebelletjes die ze tijdens het opruimen van de beestenbende in het ouderlijk huis aantreft.
Door die methode stuiten we op verschillende ideeën over het leven, bijvoorbeeld het idee dat het leven geen blijspel is: “Het leven is niet blij, het is een fuik waarin het vriezen kan of dooien. En zodra je erin zit kun je er niet meer uit. Daar helpen adviezen, Fisherman’s Friend of botte berekening geen moedertjelief aan. Daarom moet je er het beste van maken. Maar dat wil niet altijd lukken” (195). Het is ook geen toneelspel: “Het leven is geen spel, het is menens. Dan moet men ook niet doen alsof het anders ligt en olijk komen aanzetten met spelregels. Een toneelspel is het trouwens evenmin. Dus nee, Vondel, noem het leven ook alsjeblieft geen schouwtoneel waarin iedereen zijn voorgekauwde rolletje speelt. Voor een leven dat ons ongevraagd gegeven wordt dienen we zo goed mogelijk zelf de regels te bepalen, zonder podium, zonder voorgekookte teksten en zonder souffleur. Leven en spelen gaat gewoon niet samen, dat vloekt” (200). In plaats daarvan wordt het leven met licht in verband gebracht, namelijk licht “voor een helder zicht, voor het creëren van de juiste stemming, en vooral: voor warmte en een veilig gevoel” (202). Uiteindelijk is leven een rage against the dying of the light, zoals John Cale zingt.
Toch ligt het niet voor de hand om leven en spel los elkaar te koppelen. Het leven ontwikkelt zich weliswaar in een bepaalde richting waardoor voortdurend mogelijkheden worden afgesloten, maar waarom moeten we die convergerende tendens als fuik denken en niet als speling van het lot? Die mogelijkheid wordt bij voorbaat uitgesloten, doordat wordt aangenomen dat we zelf onze leefregels moeten bepalen in plaats van ons te laten leiden door voorgekookte teksten en souffleurs. Het is die autonomie en zelfredzaamheid van het leven die de zus dan ook leert als levensles van de dood van haar broer.
En toch is deze les van haar broer niet integer te noemen, want de hele methode van de zus om toegang te krijgen tot het leven van haar broer getuigt helemaal niet van een zelfverkozen leven zonder voorgekookte teksten en souffleurs. Haar hele strategie in het boek is om via hun gedeelde jeugd, via zijn materiële omgeving en via zijn teksten toegang te krijgen tot het leven van haar broer. Dit laat zien dat het leven weldegelijk op een ‘podium’ plaatsvindt dat ons levenspad souffleert, of we die souffleur nu vinden in een gedeeld verleden dat we niet hebben verkozen maar ons desalniettemin bepaalt, in de materiële omgeving die we niet zelf hebben gekozen maar ons leven richting geeft, of in de taal die niet de mijne is maar bij voorbaat is gedeeld met anderen. Ik geloof dan ook niet dat zelfmoord getuigt van “ultieme zelfredzaamheid” (306), maar van de diepe ervaring dat het leven voortdurend wordt gesouffleerd. Die ervaring noopt enerzijds om een speelruimte open te breken, maar kan anderzijds leiden tot de ervaring dat die pogingen kunnen falen. De tragiek van het boek is dat het die ervaring is die haar broer deemsterde, maar dat zijn zus bij voorbaat verstoken is van die ervaring door haar eigen ideaal van zelfredzaamheid. (meer blogs over literatuur en filosofie: https://vincentblok.wordpress.com/)