Stop de oorlog! (Slachthuis vijf, Kurt Vonnegut)

Billy Pilgrim is een oorlogsveteraan die het afgrijselijke bombardement op Dresden meemaakte als Amerikaans krijgsgevangene ter plaatse. Op momenten van doodsangst ervaart hij buiten de tijd te treden. Later rationaliseert hij die ervaring door te suggereren dat hij door buitenaardse wezens is ontvoerd. Zij leren hem dat de tijd geen chronologisch verloop kent maar gelijktijdigheid is: “’Het belangrijkste wat ik op Tralfamadore heb geleerd was dat als iemand doodgaat, het alleen maar líjkt alsof hij doodgaat. Hij is springlevend in het verleden, dus het is bepaald onnodig om te huilen bij zijn begrafenis. Ieder moment, in verleden, heden en toekomst, heeft altijd bestaan, zal altijd blijven bestaan. De Tralfamadoriërs kunnen al die verschillende momenten zien zoals wij bijvoorbeeld een bergketen van de Rocky Mountains zien. Ze zien hoe blijvend al die momenten zijn en ze kunnen ieder moment dat hun interesseert, apart bekijken. Het is maar een illusie van ons hier op Aarde dat het ene moment op het andere volgt, als een kralenketting, en dat een moment voor altijd voorbij is zodra het voorbij is” (29). Deze alternatieve opvatting van de tijd heeft behoorlijk wat consequenties, bijvoorbeeld voor de manier waarop we ons eigen doen en laten begrijpen. Als verleden, heden en toekomst tegelijkertijd present zijn, dan heeft het geen zin meer te vragen naar oorzaak en gevolg en is het zinloos van een vrije wil te spreken: “’Alles valt wel mee en iedereen moet precies datgene doen wat hij doet” (176). Een geruststellende gedachte voor iedereen die bedoeld of onbedoeld bijgedragen heeft aan een gruwelijke oorlog natuurlijk.
Natuurlijk is de kritiek van de Tralfamadoriërs op de chronologische tijdsopvatting terecht. Zelfs het kleinste trauma overtuigt al dat je verleden jouw leven in het hier en nu bepaalt. Maar de Tralfamadoriërs trekken daaruit de conclusie dat we in de eeuwigheid als omni-presentie van verleden, heden en toekomst leven, een overzicht hebben over de eeuwigheid zoals we een bergketen van een afstandje kunnen overzien. En hier ligt al een probleem, want we kunnen geen afstand nemen van onze tijdelijkheid zoals we afstand kunnen nemen van een bergketen om zijn geheel te overzien. Bovendien is het zo dat verleden en toekomst weliswaar bestaan in het heden, maar niet op dezelfde manier als dit heden. We wijken bijvoorbeeld uit voor onze naderende dood als we opgaan in onze dagelijkse beslommeringen om ditjes en datjes in het hier en nu. De toekomst is in het heden, maar niet present zoals dit heden.
Wat helpt ons deze gedachte? Het ontneemt ons de geruststelling van het overzicht en werpt ons terug op onszelf. Dat is natuurlijk verschrikkelijk voor de handelingsonbekwaam geworden getraumatiseerde veteraan, maar geeft ons juist “de moed om de dingen te veranderen die ik kan veranderen” en onze bijdrage aan de moordpartij in Oekraïne grondig ter discussie te stellen. (voor meer blogs over filosofie en literatuur: https://vincentblok.wordpress.com/)