Enscenering van een neergang

De KOPSTOOT speelt in het Parijs van de 19e eeuw in de volksbuurten aan de voet van Montmartre. Gervaise is met haar minnaar - Lantier - en twee kinderen naar Parijs gekomen, zoekend naar een beter leven. Lantier - een zuipende rotzak - verlaat haar plotseling voor een andere vrouw, maar toch weet Gervaise haar leven op te bouwen als ze een kleine wassalon begint. Ze ontmoet een nieuwe aardige man - Coupeau - , die echter na een val van het dak ook begint te zuipen en vandaar gaat het leven van Gervaise alleen maar neerwaarts naar een onafwendbare ondergang.

De neergang van Gervaise is de rode draad waarmee Zola de kleurrijke scenes verbindt, waaruit het boek is opgebouwd. Want dat is wat Zola zo ontzettend goed kan; het Parijse leven op een zinnelijke, uitbundige wijze ensceneren en uit de hand laten lopen. Een bezoek aan de wassalon laat ons gedetailleerd kennismaken met deze dampende ontmoetingsplaats van wasvrouwen en loopt uit op een forse knokpartij; een verjaardagspartij van Gervaise - in haar goede tijd - waar de halve buurt bij is uitgenodigd loopt uit in een ongelooflijke schrans- en zuippartij; tijdens een bruiloft gaan de gasten het Louvre bezoeken, waar ze natuurlijk de weg kwijtraken etcetera. Deze opbouw van kleurrijke, zinnelijke en gedetailleerde scenes uit het Parijse leven, waar liefst veel mensen samenkomen die heftig op elkaar reageren, heeft iets weg van een filmscript.

Het Parijse leven dat Zola beschrijft, is het leven van de arbeiders en de kleine middenstand, die nooit zeker zijn van hun inkomsten en veelal leven in smerige woonkazernes. Bijna alle mannen zijn enorm destructief; continu aan het zuipen, mishandelen hun vrouwen en kinderen en vernietigen elk vonkje van mogelijke vooruitgang. Vrouwen zijn veelal verstandiger dan mannen, maar ook zij zitten elkaar in de weg met nijd en achterklap. Het is een ruwe, wrede en zedeloze wereld met soms wat kleine lichtpuntjes van saamhorigheid en liefde.

In het begin geloven we erin dat Gervaise in staat is om zich uit haar ellende te verheffen, omdat ze ondernemend is en een eigen wassalon begint er zelf ook in gelooft. Maar dan komt er een scene die ieder die het boek heeft gelezen zich als een mokerslag zal herinneren. Haar man Coupeau komt dronken haar wassalon binnen, waarin zij hard aan het werk is en waar iedereen bij is, begin hij haar te betasten. “ Hij had haar vast en liet haar niet meer los. Ze gaf zich over (….) zonder te walgen van zijn drankkegel. En de grote zoen die zij elkaar op de mond gaven, te midden van de viezigheid van hun werk, was als een eerste val, in de langzame gang bergafwaarts in hun leven.”

Van Zola hoef je verder geen diepgaande psychologische beschouwingen te verwachten over de redenen waarom Gervaise zo afglijdt in haar leven. Hij geeft aan dat ze te meegaand was, teveel geneigd was om het anderen naar de zin te maken, waardoor ze zich niet onttrok aan de destructieve invloed van de mannen in haar leven en toen de val eenmaal was ingezet, was haar strijdlust weg en lijkt ze de neergang te aanvaarden en versterkt ze deze zelfs zoals een varken in zijn eigen modder zit te wroeten.
En elke keer als je als lezer denkt dat ze nu toch niet verder kan zinken, wordt het nog erger en in het laatste gedeelte concentreert het boek zich op haar persoonlijke en eenzame neergang naar een schrijnend einde.

Er is zeker wat af te dingen op dit boek. Voor subtiliteiten en psychologische diepgang moet je niet bij Zola zijn en zijn ensceneringen kunnen zo overdonderend zijn, dat er weinig ruimte ontstaat - bij mij althans - voor stille emotie en mededogen.
Maar ja, die geweldige vertelkracht en die durf om overdadig veel mooie taal te gebruiken; dat geeft uiteindelijk toch wel een unieke leeservaring!