Literatuur hoeft niet te razen

Prus zij geprezen. Met een fulltimebaan heb ik deze roman van ruim 900 bladzijden binnen een week gelezen. In één ruk uit, waarbij ik vaak uren later naar bed ging dan gebruikelijk. In 'De pop' (1890) voert Prus de lezer mee naar het Polen van 1878 tot 1879. Daarbij schetst hij nauwgezet de stad Warschau, de mores van die dagen, de verhoudingen tussen adel, kooplui en voetvolk. Ook het oprukkende antisemitisme, in al haar geniepige lafhartigheden en excuses, heeft Prus in dit boek verweven. In die tijd stijgen sommige kooplui, waaronder StanisŁaw (‘Stach’) Wokulski, in financiële zin boven de adel uit. Daar kan die laatste groep moeilijk aan wennen, totdat Wokulski hen mee laat profiteren van zijn scherpe handelsgeest. Wokulski, afgezant van verpauperd adellijk geslacht, blijkt naast een gewiekst handelaar een man vol compassie te zijn. Vele arme gezinnen verschaft hij een basis om een bestaan op te bouwen. Tegenwoordig noemen we dat een microkrediet. Stachs leven floreert totdat hij juffrouw Izabela Łęcka ontmoet. Zij en haar vader Tomas staan aan de rand van faillissement en Stach helpt hen weer op de been. Izabela wordt zijn alles, waardoor Stach bijna alles op het spel zet wat hij in zijn leven heeft bereikt.

'De pop' is een roman in de traditie van de verhalen van Couperus, Tolstoj en Flaubert. Romantiek in optima forma, verliefdheid die tot dwaasheid leidt, waarbij je de hoofdpersoon af en toe bij zijn lurven zou willen grijpen en hem uit het verhaal zou willen trekken. Bovenal de stijl, die meanderende, beschrijvende weergave van een handvol levens, bewijst dat literatuur niet alleen maar voort hoeft te razen, zoals tegenwoordig zo vaak het geval is (en waarbij je denkt: had het niet in minder pagina’s gekund?).