Sneller dan God kan lezen

Schrijver en columnist Hugo Brandt Corstius schreef over Pastorale 1943 (1948):

‘Pastorale 1943 is een verbluffend rijk boek, dat meer dan welke andere roman ook een eerlijk beeld geeft van Nederlanders en Duitsers in een tijd waarover ons nu mythen over mythen worden wijsgemaakt.’

Het verhaal speelt zich af in een Betuws dorp halverwege de Tweede Wereldoorlog. Leraar Duits Johan Schultz – hij schrijft het zelf als Schults – schaamt zich voor de taal die hij aan HBS-leerlingen doceert en draagt zijn steentje bij aan het verzet door onderduikadressen te regelen. Als een zo’n adres wordt verraden raakt hij steeds meer betrokken bij de lokale verzetsorganisatie en voor hij het goed en wel beseft neemt hij actief deel aan represailles tegen ‘foute’ Nederlanders. Uiteindelijk is hij tot moord in staat.

Het beeld dat ontstaat uit Pastorale 1943 is er een van naïevelingen. Van mensen die met beperkte middelen grootse daden willen verrichten. Daarbij gaan zij niet bepaald georganiseerd te werk. Amateurisme en geklungel leiden tot gevaarlijke situaties voor henzelf en voor anderen. En tot onterechte verdenkingen. Ieder blijkt zo zijn eigen motivatie te hebben, welke niet altijd aansluit bij die van de ander. Van enige coördinatie met een andere verzetsgroep in het dorp is geen sprake.
Naast het verzet schrijft Vestdijk over futiele oorzaken met grote gevolgen. Marie, dochter van de familie Bovenkamp die onderdak biedt aan de onderduikers, ergert zich aan een van hen. Deze Cohen is het middelpunt van de groep. Jaloezie en een schreeuw om aandacht doen haar besluiten NSB-er Henri Poerstamper te vertellen over de onderduikers. Zoon Kees heeft Marie zwanger gemaakt en de oude Poerstamper zou niets liever hebben dan dat Marie uit hun leven zou verdwijnen. Toch besluit hij niets met de informatie te doen. De boerderij, inclusief Marie en haar ouders, wordt vlak erna echter ontmanteld. Zowel de familie Bovenkamp als de onderduikers worden opgepakt. De verdenking ligt op Poerstamper en beide verzetsgroepen gaan samenwerken om wraak te nemen.

Niets is wat het lijkt in Pastorale 1943. Ja, zo ongeveer zal het gegaan zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog. Mensen die er met de beste bedoelingen een zootje van maken. Vestdijk heeft dat treffend weten te verwoorden. Wat opvalt in relatie tot literatuur uit de eenentwintigste eeuw is het gebruik van de Duitse taal indien relevant. Tegenwoordig zouden dergelijke passages worden vertaald of zouden er slechts enkele zinnen resteren om de ‘sfeer’ van het verhaal te schetsen.

Vestdijk (1898 – 1971) schreef een kleine 200 boeken, waaronder dichtbundels, essays en romans. Dichter Adriaan Morriën schreef over hem: “De man die sneller schrijft dan dat God kan lezen”. Je zou het zowaar geloven. Zo heeft hij de 476 pagina’s van deze roman geschreven van juli – augustus 1945.
Ook heden ten dage is veel van Vestdijks werk nog uitstekend te lezen.