Verplichte kost voor natuurwetenschappers en Faust-adepten

In de Westerse wereld is Alexander von Humboldt (AvH) nagenoeg vergeten. In Zuid-Amerika daarentegen worden jaarlijks festiviteiten rond zijn geboorte- en sterfdag georganiseerd. In de VS zijn meerdere steden naar hem vernoemd. Aardrijkskundigen kennen hem wellicht nog wel en er is zelfs een lesmethode naar hem vernoemd voor het voortgezet onderwijs: 'Humboldt' (uitgeverij Malmberg). Wie was AvH ook alweer?

AvH werd op 14 september 1769 geboren als zoon van rijke Pruisische aristocraten. Op jonge leeftijd verliest hij zijn vader. Hij en zijn oudere broer Wilhelm worden daarna opgevoed door een liefdeloze moeder, wiens enige taak het (volgens haar) is de jongens voor te bereiden op een glanzende carrière. Liefst als ambtenaar. De twee jongens kunnen uitstekend leren. Wilhelm voldoet aan het patroon van moeder, Alexander daarentegen is rusteloos. Hij struint het liefst door de natuur waar hij stenen, planten en diertjes verzamelt. Hij komt in contact met de twintig jaar oudere Johann Wolfgang von Goethe, die inmiddels beroemd is maar uitgeblust. De enthousiaste verhalen van de jonge Humboldt breken de lethargie van de dichter. Hij gaat weer aan het werk. Later zal hij zelfs zijn Faust portretteren aan de hand van AvH.

Op dertigjarige leeftijd trekt AvH naar Zuid-Amerika. Hij is verrukt over de schoonheid van het landschap. Nauwgezet legt hij vast wat hij zoal observeert en via experimenten vaststelt. Zoals Goethe werd beïnvloed door AvH, heeft de dichter de jonge natuurwetenschapper geleerd dat de natuur niet vanuit strikt natuurwetenschappelijk oogpunt moet worden beschouwd, maar tevens via het hart, via de emotie. Dankzij die instelling ontdekt AvH als eerste hoe alles op Aarde met elkaar samenhangt. Als eerste ontdekt en onderkent hij (in 1800!) dat menselijk ingrijpen in de natuur tot klimaatverandering kan leiden. Meer en meer wetenschappers van over de hele wereld bijten zich vast in de boeken die hij schrijft. Zo ontmoet hij Galvani (ontdekte dat hij spieren van dode kikkers kon laten samentrekken met behulp van elektriciteit) en Volta (ontdekking van de batterij). Hij wordt uitgenodigd door staatshoofden als de Amerikaanse president Thomas Jefferson. De jonge Charles Darwin wordt bedwelmd door AvH’s Ansichten der Natur en besluit in zijn voetsporen te treden. Overigens had AvH al een aanzet tot de evolutietheorie gegeven.

Een nauwgezette recensie is van De uitvinder van de natuur nauwelijks te schrijven, zo veelomvattend is deze uitstekende biografie. Het boek zou verplichte kost moeten zijn voor biologen, natuurkundigen en scheikundigen, maar zeker ook voor taaladepten en liefhebbers van het werk van Goethe. Lof voor Andrea Wulf die met dit werk homo universalis AvH uit de vergetelheid heeft gehaald.