Geweldige vertaling van een geweldig boek

Twee jaar geleden las en bejubelde ik "Absalom, Absalom": een geniaal boek van de geniale Faulkner, briljant vertaald door Bartho Kriek. Nu dan ga ik "Het geluid en de drift" bejubelen: de briljante vertaling van alweer Bartho Kriek van "The sound and the fury". Want geen gelul mensen: Faulkner was een genie, en ook dit boek zou ik eigenlijk zes sterren willen geven. En de vertaling ook, evenals het verhelderende nawoord dat de lezer net genoeg houvasten geeft om niet te verdwalen in dit uitdagende boek en om ongeremd te genieten van de unieke belevenis die dit boek ons biedt.

Het eerste deel van het boek biedt meteen al een zeer aparte leeservaring: we worden meegenomen in de binnenwereld van een door zijn familie beschimpte zwakzinnige, Benjy, die voortdurend heden en verleden met elkaar verwart en die de wereld anders ervaart en filtert dan "normale" mensen. Dat levert de ene duistere zin en impressie na de andere op, maar die duisterheid is tegelijk ook heel indringend en poetisch. Alle fragmentarische indrukken van Benjy draaien rond tragische gebeurtenissen en een onoplosbaar gevoel van gemis, o.a. door de brute wijze waarop Benjy wordt gescheiden van zijn geliefde zus Caddy en door de teloorgang van Benjy's familie en gezin. Die tragiek en dat gemis nu worden juist extra pregnant door de zo fragmentarische wijze waarop Benjy ze ervaart en verwoordt. Ook erg pregnant is de wijze waarop Benjy alle tragische gebeurtenissen om hem heen (b.v. de dood van zijn vader, ziekte van zijn moeder, zelfmoord van zijn broer) alleen als onbegrepen flarden mee krijgt. Voor Benjy is het een onbegrijpelijke warboel, voor de lezer een nauwelijks te doorgronden puzzel vol van ongrijpbaarheden: precies dat onderstreept de niet te bevatten pijnlijkheid van alle tragische gebeurtenissen veel indringender dan een 'normaal' verhaal met kop en staart zou kunnen doen. Als lezer wordt je a.h.w. gedwongen om de ongearticuleerde belevingswereld van Benjy na te voelen, en zo te reconstrueren wat er werkelijk is gebeurd. En ook om het onbevattelijke van wat Benjy en zijn familie is overkomen ALS onbevattelijk mee te beleven, en al het redeloze ALS redeloos. Waarbij Benjy, juist door zijn zwakzinnigheid, de redeloosheid misschien wel scherper doorziet dan wij: het eerste deel nodigt dus ook uit om ons te verdiepen in de waanzin van de wereld die wij met onze rationele blik meestal niet zien. Dat is voor de lezer een fikse uitdaging, een beproeving zelfs, maar het levert wel een geweldige en enorm fascinerende leeservaring op.

Het tweede deel is zo mogelijk nog uitdagender. Daarin worden we meegenomen in de erg assocatieve en getormenteerde binnenwereld van Quentin, Benjy's broer, op de dag dat hij een eerder voorgenomen zelfmoord uitvoert. Uiterst intellectuele speculaties over tijd en verval en de zinloosheid van het bestaan gaan samen met bijna panische herinneringen aan de schande van zijn zus Caddy en aan zijn onvermogen om daar iets aan te doen. Ook hier staat de lezer voor de enorme uitdaging om op basis van allerlei gedachtenflarden en overpeinzingen het tragische verhaal van Quentin en zijn familie te reconstrueren en mee te voelen. Juist de zinnen waarin de grammatica helemaal ontspoort en ook de samenhang zoek raakt nodigen de lezer uit om mee te bewegen met de ontsporende gedachtestroom in Quentins hoofd. Ook dit is een fikse uitdaging, mogelijk nog beproevender dan het eerste deel over Benjy, maar ook dit levert weer een geweldige leeservaring op. Naar mijn smaak zelfs nog geweldiger dan het eerste deel. Ook hier is de gefragmenteerde stijl weer heel functioneel: natuurlijk had op meer lineaire wijze en met meer uitleg kunnen worden verteld hoe en waarom Quentin tot zijn daad kwam, en dat had allicht meer helderheid opgeleverd, maar dat had ook geleid tot meer intellectuele afstand en minder intensiteit. Het pijnlijke voor Quentin is juist dat hij geen greep op zijn gemoedsbewegingen meer heeft, en precies dat komt door Faulkners ongrijpbare stijl echt enorm indringend naar voren. Dat zou nooit zijn gelukt als hij had gekozen voor een heldere en meer rechtlijnige wijze van vertellen.

De delen drie en vier zijn meer lineair verteld en doen minder nadrukkelijk een beroep op de reconstruerende vermogens van de lezer. Maar ook hier stond ik paf van Faulkners meeslepende zinnen en van de onnavolgbare intensiteit van de door hem geschetste gevoelens. Zelden zo'n gefrustreerde racuneuze zak gezien als Jason, de broer van Benjy en Quentin, maar Faulkner krijgt op de een of andere manier voor elkaar dat je als lezer toch meevoelt met al die frustratie en rancune en om a.h.w. mee te beleven hoe Jasons gedachtenwereld meer en meer desintegreert. Zelden ook zo'n machteloos iemand gezien als Dilsey, de negermeid die zich over de drie broers en zus Caddy trachtte te ontfermen, maar tegelijk dwingt zij in haar machteloosheid veel respect af door de wijze waarop ze koppig vasthoudt aan haar mededogen en door haar mogelijk naieve maar ook heel aandoenlijke religiositeit. En dan zitten deel drie en vier ook nog eens vol met werkelijk ongehoorde oneliners over de doelloosheid en onbegrijpelijkheid van het menselijk bestaan. Oneliners die zo geniaal geformuleerd zijn dat je bijna vergeet hoe zwartgallig ze soms zijn.

Nee, makkelijk leesbaar is dit boek zeker niet. De eerste twee delen heb ik twee keer moeten lezen, want ik begreep er eerst helemaal niks van. En ook bij de laatste twee delen moet er goed worden opgelet. Maar die moeite werd wel heel ruimschoots beloond. Faulkner lezen betekent voor mij steeds: mij onderdompelen in een raadselachtig rijke en duistere wereld die ik eerst helemaal niet begrijp, en ook later nooit helemaal doorgrond, maar die wel nieuwe perspectieven voor mij opent. En bovendien mij mee laten voeren door zinnen die mij helemaal hilair maken door hun schoonheid, ook al begrijp ik ze soms niet. Bovendien dwingt Faulkner empathie af voor ongrijpbare gemoedstoestanden en gevoelens waarvan ik niet eens wist dat ze bestonden: zijn zo onnavolgbare stijl is (anders dan vaak wordt gedacht) geen 'experiment om het experiment', maar een manier om stem te geven aan het redeloze in ons hoofd en om ons heen. En daar hou ik van. Natuurlijk, het is ook erg waardevol en nuttig als iemand onze pijn of passie verheldert en verklaart, maar tegelijk is het ook erg waardevol om goed te laten zien dat zulke pijn of passie zich in hoge mate aan elke verklaring en elk label onttrekt. En dat laatste doet Faulkner, op ongehoord indringende wijze. In deze vertaling kreeg ik daar meer van mee dan toen ik Faulkner jaren geleden in het Engels las. In ben dus heel blij met deze geweldige vertaling van dit geweldige boek, en zal "Het geluid en de drift" vast meerdere malen herlezen.