De gestalt-switch als pastorale van het leven (Stephan Enter, Pastorale)

Pastorale gaat over een broer en zus die wegkwijnen op het platteland. De jongen verlangt op de middelbare school al naar de grote stad, terwijl zijn zus het dorp al een jaar eerder heeft verlaten voor een studie in de grote stad. Zij komt gedesillusioneerd thuis in de zomer en ervaart ontheemd te zijn, van God en iedereen verlaten.
Haar eerste desillusie ervaart ze in het dorp van herkomst, wanneer ze van haar geloof valt. Ze beschrijft die ervaring in termen van een gestalt-switch: “Of de poster in de kamer van een van haar hoogleraren. Eerst zag je alleen de elegante jonge vrouw, en ineens zag je ook de heks met de kromme neus. En dan kon je niet meer terug. Precies zo zat het met religie. Er stond bijvoorbeeld dat God zei: ‘Er zei licht’. Maar pas daarna schiep hij de hemellichamen. Waar kwam dan dat allereerste licht vandaan? En zo kon je van alles aanwijzen als je even wat beter keek. Zodra je zag dat het onzin was, zag je het voortdurend, zag je dat alles aan religie onzin en bedrog was en vroeg je je beschaamd af hoe je het ooit niet had kunnen zien. ‘Ik herinner me nog’, zei ze, ‘dat het uiteindelijk tot me doordrong; dat was zo’n speciaal moment!” (116). Een gestalt-switch is geen verandering in mensen of dingen in de wereld, maar gaat over de verandering van het licht waarbinnen de wereld als geheel aan jou verschijnt als zinvol verband.
Haar tweede desillusie ervaart ze wanneer blijkt dat de literatuur waarvoor ze had willen leven in de grote stad helemaal niet zo’n zinvol verband wist te constitueren: “Nu, achteraf, zag ze dat die mensen daar helemaal niet van hun vak of van literatuur hielden; ze waren ambtenaren die alleen maar voortdurend iets in elkaar probeerden te kneden tot wetenschappelijk hanteerbare materie. Ze waren als de dood dat ze om een of andere reden de veilige grijsheid van hun academische bestaan zouden moeten verlaten. En het allerergste was nog dat ze alles smoorden in jargon” (168-169). Ook hier is sprake van een gestalt-switch, die dezelfde dingen plotsklaps in een heel ander licht plaatst en haar ontheemd achterlaat.
Nu kan een gestalt-switch twee kanten op. Enerzijds kan het een zinvol verband doorbreken en je ontheemd achterlaten, zoals de zus beleeft. Daardoor is het zinvolle verband van het door religie bestierde dorp of de studie waaraan ze zich wijdde niet langer haar thuis en komt de vraag naar de zin van het leven vooreerst als vraag op. De gestalt-switch geconfronteert dan met belangrijke vragen of haar leven überhaupt nog in een groter verband staat of dat ze alleen maar voor zichzelf leeft in volledige ongebondenheid.
Het kan echter ook zo zijn dat een gestalt-switch zo’n zinvol verband vooreerst sticht. Dit is de ervaring van haar broer, die de zinloosheid van zijn bestaan in het dorp ervaart en reikhalzend uitkijkt naar de verlossing die hem in de stad te wachten staat, maar met het totaal vreemde wordt geconfronteerd in het dorp. Hij komt thuis bij Dona, een Moluks meisje dat thuis lijkt in een wereld die hem in niets aan zijn eigen gezin van herkomst doet denken: “Terwijl hij het gereformeerde deel van het dorp weer binnenreed, scheen hem toe dat het bij Dona thuis weliswaar eenvoudig was, maar dat tegelijkertijd alles, alle spullen maar ook de geluiden en de geuren, verbonden waren met de bijzondere en persoonlijke geschiedenis van de mensen die er woonden. Hij bedacht dat hij haar dat had kunnen zeggen en voelde opeens een felle spijt dat hij dat niet had gedaan” (68). De jongen ervaart dat de gestalt-switch niet alleen de wereld in een ander licht plaatst, maar ook hemzelf als bewoner van die wereld in het hart raakt: “Dona, haar vader, moeder en misschien zelfs Jonkie bezaten iets wat andere mensen in het dorp misten. En het was of dat, wat het ook was, hem had aangestoken, want hij voelde zich wezenlijk anders dan een paar uur eerder – alsof hij vrijer en scherper ademhaalde, hoorde, proefde” (143).
Stephan Enter laat zien dat een pastorale geen kalm en teder herderslied is waarin het landelijke leven wordt bezongen, maar een hardhandige gestalt-switch waardoor de mens van de pot wordt gerukt en op zichzelf teruggeworpen wordt in zijn zoektocht naar een zin van het leven. Het grote geluk is diegene beschoren, die zich blootstelt aan de mogelijkheid aangeraakt te worden door zo’n gestalt-switch als pastorale van het leven. (voor meer blogs over filosofie en literatuur: https://vincentblok.wordpress.com/).