Journalistieke verkenning van mensen in Rusland onder Poetin

Joshua Yaffa was tussen 2012 en 2017 correspondent in Moskou voor de Economist en voor The New Yorker. Na die ervaring is het boek Tussen twee vuren (2020) geschreven, een journalistiek werk op zoek naar bevestiging van een uitgangspunt: in Rusland is de verhouding tussen staat en burger zo dat de burger de staat gedoogt, terwijl de burger waar hij kan ook probeert de regels van de staat te omzeilen. De slinkse burger, ofwel de schipperende mens, is het predikaat van de Sovjet mens dat de socioloog Youri Levada eraan gaf in een essay in 2000 en waarin ook Yaffa steeds meer gaat geloven. Hoewel het predikaat ‘Sovjet mens’ wel wordt vergeleken met het mechanisme van de ‘dubbeldenk’ dat George Orwell in zijn ‘1984’ ook aan de Westerse burgers meegaf, dwz overtuigd zijn van de goede bedoelingen van de staat en tegelijkertijd ruimte hebben om je eigen weg te gaan, was Levada het gaan testen: van een aantal mens voorbeelden waarmee men zich kon vergelijken bleek uit zijn epidemiologische opiniepeilingen dat het beeld van de lijdzame mens het best paste op de Russische mens die na de perestrojka toch weer naar dit model terugkeerde onder Poetin. Waarom is de Russische burger daar nu meer aan onderhevig dan de Westerse burger, is een simpele vraag: omdat de staat daar al langer meer van mensen eist en het tweede punt is dat de staat ook voordeel heeft van zo’n samenwerking: het kan van mensen al van te voren verwachten wat ze moeten doen. En dat doen ze dan ook. Behalve als de eis te groot wordt, vermeldt de epiloog, zoals met de Mobilisatie voor de oorlog in Oekraïne.

Hoe de Sovjet mens functioneert wordt door Yaffa aan 7 Russische bekende personen geïllustreerd (er wordt niet zozeer getoetst), waaronder de bekende Konstantin Ernst, TV directeur van Kanaal 1. Hij wordt tegenover de TV maker Parfjonov gezet, die zich niet wil conformeren. Ernst heeft echter geen bedreiging tegenover zich, hij is autonoom aan de slag gegaan voor Poetin en maakt verder geen politieke afweging. Hij wordt door niemand bedreigd, hij weet wel al hoe ver hij kan gaan en sluit wekelijks aan bij besprekingen in het Kremlin.

Wat er aan de hand lijkt met de andere 6 personen in het boek is toch nog wel iets anders, het is niet alleen dat ze een compromis sluiten met de staat, maar er ontstaat ook echt een conflict met een controlerende persoon en dat ze dan een keuze moeten maken. Soms wordt er iemand beschreven die de keuze voor samenwerking niet maakt, zoals de Tsjetsjeense Natalja Estemirova van Memento, een mensenrechtenorganisatie, in het hoofdstuk over haar collega Heda Saratova die de keuze voor samenwerking met de Tsjetsjeense president Kadyrov wel maakt. Al deze voorbeelden zijn overigens interessant om door te nemen. Een Sovjet mens kon ik er echter niet uit opmaken.
Navalny valt niet onder de voorbeeld beschrevenen, wel wordt hij als antagonist beschreven, iemand die van de buitenkant naar Rusland kijkt als bijvoorbeeld de burgemeester verkiezingen in Moskou ter sprake komen.
Het is voor Yaffa dus een zoektocht geweest naar de mensen die passen binnen het begrip ‘schipperende mens’ waarmee Yaffa begon. Het kan epidemiologisch juist zijn om zo een bevolking te duiden, maar het is duidelijk geen volledig portret van een natie, dat is in de flaptekst toch wel verkeerd geduid. Voor meer informatie over deze duiding is het interview uit 2019 interessant met Lev Goedkov, de opvolger van Levada, met wie Yaffa ook meermaals sprak. Het is te vinden op Google onder wilsoncenter onder de
Titel Who is Soviet Man Today? An interview with Levada Centers Lev Gudkov.
Het tegengeluid voor een ‘eeuwigdurende karakteristiek’ van de Rus komt van Gulnaz Sharafutdinova, hoogleraar Russische politiek in Londen. Haar boek “The afterlife of the Soviet Man: rethinking homo sovieticus” (2023) betoogt dat er geen terugkeer is naar de situatie van voor 1991, toen men vooral lijdzaam toezag. Het is wel een nieuwe situatie met een president als alleenheerser die de burger tot een serviele burger maakt en hem daarvoor presidentiële programma’s in ruil biedt die hem helpen te overleven. Het mechanisme is er dus nog wel, maar de situatie is anders. De Rus heeft echter geroken aan de nieuwe economie van particulieren, en de pensioenwetten van 2017 en 2018 verminderden al het vertrouwen. De oorlog moet wel eerst voorbij zijn voordat het maatschappelijk debat weer kan beginnen.