De duiding van Trump en fake news

Michiko Kakutani
The death of truth, het einde van de waarheid. Essay 2018, vertaald 2018

Kakutani’s essay is een duiding van Trump’s presidentschap, waarin fake news overheerste om de gebreken te overstemmen. Trump is volgens Kakutani degene geweest waarvoor de ‘founding fathers’ Washington en Lincoln waarschuwen, als de democratische waarden door een populist aangevallen worden, Kakutani eindigt het boek er zelfs mee, als ze zelf activistisch wordt en Trump een nihilist noemt (de term neo-bolsjewiek van Anne Applebaum was al vergeven). Trump was niet een toevallige vergissing.

Kakutani heeft haar essay in hoofdstukken ingedeeld, die elk op zich een onderwerp behandelen, waarheid, cultuuroorlogen, media. Men zou Kakutani’s duiding van Trumps presidentschap kunnen verdelen in een meer psychologische (waaronder het denken in constructen, de subjectiviteit, en de daarmee in verband staande politieke werkwijze) en een politieke of sociale duiding met een culturele onderstroom in de samenleving waar zich van alles afspeelt waardoor mensen zich onzeker gaan voelen. Als derde thema zou je de media kunnen noemen en de invloeden die internet kreeg op kiezers met oa de Russische trollen.
Kakutani’s essay is vooral duiding van de Amerikaanse situatie, met iedere keer een ander aspect van Trump’s stijl en regering, het is inzichtelijk gebracht door vele voorbeelden en met een omvangrijk notenapparaat waar de lezer naar believen nog verdere keuzes uit kan maken. Die heb ik zelf niet allemaal gelezen, het stemt je nederig, ergens moet je dus iets aannemen van Kakutani en vooral zelf vragen blijven stellen.

De psychologie.
In hoofdstuk 1 wordt de historicus Richard Hofstadter genoemd die in 1964 in een essay (The Paranoid style in American Politics) de overdreven reacties van Barry Goldwater en zijn rechtse beweging de term paranoïde stijl gaf, en die in zijn boek uit 1963 (Anti-intellectualism in American Life) de democratisering van kennis in verband bracht met het anti-intellectualisme van het toenmalige Amerika. Die stijl, het alleen in zichzelf geloven en afkeren van wat een ander vindt is wat ook weer herkend wordt aan Trump. Het is in hoofdstuk 3 ook wat Phillip Roth beschrijft in 1961, maar dan over auteurs, die geen binding meer hebben met de samenleving en alleen nog op zichzelf gericht zijn, in een essay getiteld Writing American Fiction.
In dit op de persoon gerichte deel van de duiding, met subjectiviteit voorop, wordt ook het huidige discours betrokken van de waarheid als construct, dat wil zeggen waarheid als geaccepteerd door een persoon en niet perse gedeeld door de meerderheid. Terwijl het delen van waarheid juist geholpen zou moeten zijn door de ‘democratisering van kennis’ door bijv snellere nieuwsgaring met TV en later het internet, kunnen dezelfde TV en internet hebben geleid tot een nieuw soort verzuiling van de samenleving met de gepersonaliseerde content waaraan verdiend wordt door (lagere) media die daardoor zelf snel groot werden. Waardoor populisme zich ook sneller kan verbreiden, met het anti-intellectualisme van degenen die zich niet meer herkennen in het beleid van een (intellectuele) regering (andersom is ook mogelijk). Hier zijn dus al wat termen neergelegd die het probleem van fake news beschrijven als (anti)intellectueel of psychologisch of desnoods post-modern. Als het om leugens gaat is het populisme echter niet zo postmodern als Kakutani wil doen geloven, en lijkt het deconstructivisme wat Kakutani in wil brengen als verklaring meer een abstractie van iets wat daarvoor ook al bekend was. Dan is er in hoofdstuk 5 tenslotte de taal van de populist zelf die door zijn simpelheid, het vijandig gericht zijn tegen een kleinere groep en door herhaling bij veel mensen beklijft, iets waar Umberto Eco ook over schreef in de New Yorker met betrekking tot Mussolini in een essay uit 1995.

De cultuur of de politieke duiding.
Ook al vind je wat van hoe de politicus of zelfs de kiezer omgaat met ideeen, hoe komt zo iemand als Trump dan aan de macht. Als je Hannah Arendt’s visie over fascisme en communisme neemt, moet er een onzekere cultuur bestaan. Die onzekerheid beschrijft Kakutani in hoofdstuk 2 over de cultuuroorlogen van de jaren 60 en 90, als antiautoritaire jaren met nog een economische crisis in de jaren 80. Net toen het erop leek dat in 2015 de onzekerheid ook bij de conservatieven verdwenen was door een progressieve koers van Obama, doken in 2016 voor de verkiezingen de traditionalisten onder de Republikeinen weer op (de Tea party en meer), en was Fukuyama na de verkiezing van Trump en diens uitholling van de democratie ook verrast dat zijn voorspelling in 1989 van een politieke stabiliteit van een systeem, het democratische liberalisme, geen stand hield. Je kunt je afvragen of er dan in de VS een onderschatting is geweest van wat er nodig was om politieke stabiliteit te krijgen? Dat lijkt met Obama toch niet het geval geweest te zijn. Of is er al die tijd een onderstroom geweest van ontevreden Republikeinen die zich bedreigd voelden - in geloof, in wapenbezit, in rijkdom. Ik heb niet gezien dat Kakutani daarnaar gezocht heeft. Mogelijk geeft het boek van Ronald Brownstein in 2007, The second Civil War, daar antwoord op, welke Kakutani aanhaalt om te wijzen op een voor de tijd van Obama al ingezette koersverandering van de Republikeinen in de campagne van 2004: niet het overtuigen van de zwevende kiezers maar het inzetten op behoud van de eigen achterban.

En tenslotte beschrijft Kakutani de media, wier invloed als negatief wordt ervaren, de verschillen vergrotend, met Neil Postman die wordt aangehaald, Amusing ourselves to Death uit 1985, over de invloed van de TV op onze cultuur. Ook is er de Russische inmenging in de verkiezingen via Russische trollenbureaus, door de FBI opgespoord in de VS zelf. Aan het eind wordt ook Trump een trol genoemd door Kakutani, dan is ze ook activistischer, en maakt zich boos over het nieuwe nihilisme. Al deze aspecten komen in het essay aan bod met een groot notenapparaat met verwijzingen, naar onder andere de grote held Orwell en zijn visionaire essay maar natuurlijk ook zijn boek 1984. Heijne’s essay Mens Onmens van 2020 las ik eerder, die het probleem neerzet vanuit de Frans/ Nederlandse situatie, en die uit Kakutani’s grondige essay zeker ook inspiratie haalde.