De kat op het onbereikbare spek

Op 1 februari 1959 installeren negen studenten van de Staats Technische Universiteit van Sverdlovsk zich op de oostflank van de Cholattsjachl. De volgende ochtend willen zij hun eindbestemming bereiken: de Otorten. Zij doen dit in het kader van hun studie. Alle negen zijn ervaren bergbeklimmers. Helaas zal geen van hen terugkeren van de Djatlovpas, vernoemd naar groepsleider Igor Djatlov. In de daaropvolgende weken worden hun lichamen gevonden, vaak nauwelijks gekleed (het was min 20 graden), op geruime afstand van elkaar. Een aantal is verminkt of vertoont inwendig hersenletsel. Er is lang onderzoek gedaan naar wat er precies is gebeurd die bewuste nacht en allerlei theorieën doen sindsdien de ronde. Sluitend is er geen een. Olivier Willemsen heeft deze waargebeurde geschiedenis als insteek voor zijn verhaal gebruikt.

‘Roza’ is opgebouwd uit vier delen, vanuit vier verschillende perspectieven. Het eerste en langste deel is dat van Roza Andreja Olinova. Zij woont met haar vader, moeder en broertje Oleg in een boerderijtje aan de rand van Serov, vlakbij de rivier de Kavka. Vader is vaak maandenlang van huis voor zijn werk in de bergen.

“ ‘Wat ik in de bergen uitvoer,’ zei hij, ‘is in het hoogste belang van het land. Maar vooral in het belang van jou, Oleg en moeder. Je wilt toch nog steeds kunstschaatser worden en in Sverdlovsk gaan trainen?’ ”

Als Roza ’s avonds thuis per ongeluk haar vader met een vreemde man hoort praten waarin men het over een expeditie heeft, slaat haar de schrik om het hart. Helemaal begrijpen doet ze het niet, maar ze voelt aan dat er iets niet pluis is.

Op een dag is de school in rep en roer: tien wildvreemden hebben in de gymzaal geslapen. Het zijn studenten van de universiteit in Sverdlovsk die op doorreis zijn naar de Otorten. Die willen zij bereiken via de Cholattsjachl. Maar iedereen weet toch dat je die plekken moet mijden? Het zijn benamingen van het nomadenvolk dat daar woont, de Mansen, en zij betekenen ‘berg der lijken’ (Cholattsjachl) en ‘ga daar niet heen’.
Die middag vertellen de studenten over hun reis. Zij jongleren en maken muziek met de kinderen. Roza is vooral geboeid door de knappe Zina, een van de twee vrouwen in het gezelschap. Van haar krijgt zij een blauwe steen, die haar zal beschermen als zij die bij zich draagt, aldus Zina. Is dit de expeditie waarover ze vader hoorde spreken? Ze betrekt haar vriendje Boris in haar verhaal en probeert het Zina te vertellen. Later biecht ze vader op wat zij heeft gehoord die bewuste avond. Hij drukt haar op het hart er nooit met iemand over te praten, maar haar kennis heeft grote gevolgen.

In deel twee doet Langlois verslag. We bevinden ons in de vuurtoren die hij op het eilandje Cape Point Light in de VS bemant. Als er een lichaam van een jong meisje aanspoelt, ontfermt de vuurtorenwachter zich over haar en in plaats van de kustwacht in te schakelen lapt hij het halfdode kind zelf op. Daarna kan hij geen afstand meer van haar doen. Langzaam maar zeker leert zij de mores van het leven van een vuurtorenwachter kennen. Zij blijft bij Langlois op het eiland.

Deel drie is enigszins verwarrend: de schrijver vermeldt dat hij tijdens een uitwisseling tussen de Universiteit van Amsterdam en de Universiteit van Jekatarinenburg voor het eerst verneemt van het ongeluk bij de Djatlovpas. Hij begint zich te interesseren voor deze bizarre geschiedenis en doet uitgebreid literatuuronderzoek. Wat is feit en wat is fictie? Als hem de kans wordt geboden in contact te treden met iemand die het verhaal uit eerste hand kan navertellen, reist hij naar de VS om deze vrouw, Roza Lewis Codd, te ontmoeten. Daar blijkt dat zij aan dementie lijdt, al kan zij zich zaken uit het verleden nog uitstekend herinneren. Volgens haar veertigjarige zoon Albert dient de schrijver haar verhalen met een korreltje zout te nemen. Toch vraagt hij de auteur hem te vergezellen naar de geboorteplaats van zijn moeder: Serov.

Deel vier is geschreven vanuit het perspectief van Albert. Hij verbaast zich over die vreemde Hollandse snuiter. Tot hun verrassing krijgen zij in Sverov een kistje met dagboekaantekeningen en foto’s van Roza, Alberts moeder. Zou het verhaal dat zij altijd heeft verteld dan toch kloppen?

Willemsen weet mede door de vele hiaten in de vertelling continu de spanning vast te houden. Aan het einde van het boek krijg je de neiging zelf op onderzoek uit te gaan. Wat is er nu werkelijk gebeurd daar bij de Djatlovpas? Heeft het leger of de geheime dienst van de USSR een rol gespeeld in dit bizarre verhaal? In korte zinnen bindt de auteur de kat op het spek, al zal deze de lekkernij nooit bereiken. Chapeau!