Theater voert de boventoon in een actuele roman

Op 7 oktober 2023 schokten Israël en Palestina de hele wereld met hun daden en de slachtpartij die daarop volgde. Het Israëlisch-Palestijnse conflict speelt al sinds de jaren ’60 van de twintigste eeuw, maar met deze aanvallen over en weer bereikt het een nieuw kookpunt. Om dit conflict hopelijk beter te kunnen begrijpen – want volledig begrijpen lukt nooit – is erover lezen en goede manier. En dan wel genuanceerd, dus niet alleen wat de (sociale) media je voorschotelt. Ik ging op zoek naar literatuur die zich afspeelt in een van deze landen en vond Geest komt op van Isabella Hammad (1991). Deze auteur is van Palestijnse afkomst, maar opgegroeid in Londen. Met deze roman die zich afspeelt op de Westoever probeert Hammad meer inzicht te geven in het leven in de Palestijnse gebieden onder het juk van Israël. Wrang genoeg verscheen het boek enkele maanden voor het conflict weer oplaaide. De vertaling is verzorgd door Gerda Baardman en Jan de Nijs.

Sonia en haar zus Haneen brachten in hun jeugd iedere zomer door bij hun familie in Haifa, Palestina. Echter is Sonia hier na de tweede intifada niet meer teruggewest. Na een stukgelopen affaire besluit ze dat het genoeg is geweest, ze gaat naar Palestina om Haneen op te zoeken. Bij aankomst blijkt haar relatie met dit land broos: alles voelt als nieuw, terwijl haar wortels hier liggen. Wanneer ze de charismatische theatermaker Mariam ontmoet, stemt Sonia voor ze er erg in heeft mee in om mee te werken aan een opvoering van Hamlet op de Westoever. Naarmate ze steeds meer tijd doorbrengt in Ramallah en met een toneelgezelschap dat barst van de onderlinge rivaliteit, beseft ze dat dit misschien wel het moment is om zichzelf opnieuw uit te vinden. Lukt dit haar of mislukt alles voor het goed en wel begonnen is?

Sonia is een personage dat veel weg heeft van de auteur. Net als Hammad heeft ze Palestijnse roots, maar is ze opgegroeid in Londen. Na aankomst in Palestina wordt pijnlijk duidelijk hoe weinig Sonia eigenlijk van haar land weet, of juist hoeveel er voor haar verzwegen is. Het voelt of de auteur haar bewust oppervlakkig houdt en de focus meer op het opvoeren van Hamlet legt. Dat is zonde, want Sonia heeft in haar leven een hoop te verduren gehad. Stukje bij beetje wordt dit alles prijs gegeven. Toch is het moeilijk om sympathie voor dit personage te voelen, daarvoor heeft ze simpelweg te weinig diepgang en leer je haar niet goed genoeg voor kennen. Dit geldt overigens voor alle personages. Er heerst veel onderlinge rivaliteit in het bonte gezelschap, maar dit sluimert vooral onder de oppervlakte. Op enig moment wordt er iets van deze rivaliteit belicht, maar alsnog blijf je met vragen achter.

Deze rivaliteit is wel het hoofdthema van de roman. Niet alleen omdat een theatergezelschap uitgerekend Hamlet van Shakespeare wil opvoeren op de Westoever, maar ook vanwege de onderlinge verhoudingen binnen het theatergezelschap. Daarnaast bevindt Sonia zich in een land in oorlog en krijgt ze vaak genoeg te maken met controleposten en alles dat in een oorlog kan gebeuren. Door haar naïviteit en onwetendheid handelt ze vaak ondoordacht en impulsief in dit soort situaties, iets dat iedereen duur kan komen te staan. Gaandeweg wordt ze zich hier bewuster van, maar haar privilege van opgroeien in vrede blijft zichtbaar. Ten slotte is er nog de rivaliteit tussen Sonia en Haneen, want ook deze relatie lijkt broos. Tegen het einde lijkt hier wel meer ontwikkeling in te komen, maar deze is alsnog abrupt.

Doordat het hoofdthema veel ruimte inneemt, is er weinig ruimte voor de uitwerking van de rest. Ondanks de goede bedoelingen van Hammad met deze roman komt het allemaal net niet goed uit de verf. Het blijft net iets te veel op de vlakte waardoor het niet beklijft. De schrijfstijl draagt hier aan bij, met name de hoofdstukken die als een toneelscript zijn geschreven. Deze halen je uit het verhaal, terwijl de stukken in proza je hier juist weer in trekken. De balans mist en dat maakt het ongrijpbaar. Het open einde laat je met meer vragen dan antwoorden achter waardoor het gevoel overheerst dat het verhaal niet mooi is afgerond. Toch is het niet alleen kommer en kwel, want het boek leest wel makkelijk weg vanwege het toegankelijke taalgebruik.

Ondanks verwoede pogingen mij meer te leren over het Israëlisch-Palestijnse conflict, is Isabella Hammad’s Geest komt op hier niet volledig in geslaagd. Het hoofdthema is duidelijk, rivaliteit sijpelt door heel de roman. Toch blijven zowel plot als personages vrij op de vlakte en daardoor ongrijpbaar. De schrijfstijl draagt hier eveneens aan bij. Delen van het verhaal zijn geschreven als een toneelscript en dit zorgt er juist voor dat je uit het verhaal gehaald wordt. Vanwege de overheersing van de drive om Hamlet in bezet gebied op te voeren is dit boek sterk aan te bevelen voor de theaterliefhebber. Ben je op zoek naar goed uitgewerkte personages en naar meer achtergrond over het Israëlisch-Palestijnse conflict, dan kom je met deze roman niet aan je trekken.